HistoriaMulleres

Bruxas: o que o lume non queimou

Xurxo 15 min de lectura

Levo anos escribindo baixo un nome que significa «xuntanza de bruxas» (hexentreffen). Tocaba falar delas.

Hoxe tócame contar o que sabemos: onde, a quen e por que. Vouvos levar de paseo por Europa e, sobre todo, de volta a casa, porque Galiza tamén ten a súa parte nesta historia.

Unha palabra alemá

Comezo polo nome. Hexen, en alemán, e non é casualidade: o corazón da caza de bruxas estivo no Sacro Imperio Romano Xermánico. Dos aproximadamente 100.000 xuízos que houbo en Europa, preto de 50.000 celebráronse alí. Visto así, o nome do blog pesa máis do que eu pensaba.

No século XV, en Alemaña publicouse un libro que cambiaría as cousas. En 1486, o dominico alemán Heinrich Kramer publicou o Malleus Maleficarum, ou «Martelo das bruxas», escrito en latín e impreso en Speyer. Para lle dar máis pisto, levaba no prólogo unha bula do papa Inocencio VIII, de 1484, que daba a impresión de que a Igrexa o avalaba. Foi un éxito editorial para a época: 28 edicións entre 1486 e 1600. O clero de Colonia condenouno en 1490 por propoñer procedementos ilegais e a propia Inquisición rexeitou os seus métodos, pero aquel libro seguiu a andar, e foron sobre todo os tribunais civís os que o usaron como manual.

A fogueira non entendeu de bandos. No sudoeste de Alemaña, entre 1561 e 1670, houbo polo menos 3.229 execucións: 2.527 en territorios católicos e 702 en protestantes. A persecución máis dura non coincide cunha confesión, senón cunha época: séculos de guerras de relixión, pestes e malas colleitas nos que a xente buscaba culpables.

Unha idea con raíces

A ver, que o Malleus non inventou nada: castigar a maxia que fai dano é máis vello ca cristo (literalmente). En Atenas, no século IV a. C., Theoris de Lemnos foi procesada por realizar encantamentos e usar drogas daniñas, e foi executada xunto coa súa familia. En Roma, a Lei das XII Táboas (século V a. C.) castigaba con pena capital a maxia que arruinaba colleitas ou viñedos, e xa no século III o Imperio impuxo a pena de queimar vivos a quen causase mortes con feitizos. Pódense atopar paralelos tamén no Antigo Testamento e no Próximo Oriente.

Dato curioso: durante séculos, a doutrina oficial da Igrexa sostivo xusto o contrario. Arredor do ano 900, o Canon Episcopi —inspirado en Agustín de Hipona— establecía que as bruxas non existían e que crer nelas constituía unha herexía. Con todo, a perspectiva cambiou máis tarde: no século XII gañou forza a idea da nigromancia, influenciada en parte pola chegada de textos de maxia e demonoloxía procedentes do mundo islámico (aínda que os especialistas sinalan que este foi só un factor entre moitos outros). Finalmente, no século XV, o centro de atención pasou a ser o pacto co demo e o sabbat. As acusacións de reunións secretas, orxías ou infanticidios xa se empregaran antes contra seitas herexes e, no século III, o polemista pagán Cecilio xa as lanzara contra os primeiros cristiáns.

Poñéndolles número

Os historiadores levan décadas botando contas cos rexistros dos xuízos, e non sempre chegan ao mesmo resultado. As estimacións falan de 100.000 persoas xulgadas en Europa e entre 40.000 e 60.000 executadas.

Detrás de cada cifra hai xente con nome e apelidos, e hai episodios que dan calafrío. En Würzburg, entre 1626 e 1631, houbo unhas 900 execucións. En Torsåker (Suecia), 71 persoas nun só día, en 1674. Todas elas executadas por un delito que non existía.

Poñéndolles nome

Detrás dos números hai persoas. Aproximadamente o 80 % das condenadas eran mulleres, e as maiores de 50 anos estaban moi sobre-representadas. É dicir, as que non encaixaban. Nin todas as acusadas eran curandeiras, nin todas as curandeiras foron perseguidas: a idade, a reputación, os conflitos entre veciños e a posición social pesaban tanto coma calquera oficio.

Hai excepcións, coma en todo. En Islandia, entre 1625 e 1683, foron acusadas ao redor de 170 persoas, 21 acabaron na fogueira e case o 90 % dos acusados eran homes. En Finlandia, Estonia e Rusia pasou algo parecido: a maioría eran homes.

Algúns nomes quedaron na historia. En Escocia, o caso de North Berwick (1590-1591) no que se acusaba a un grupo de provocar treboadas para afundir o barco do rei Xacobe VI. Agnes Sampson confesou baixo tortura, que alí era legal, e foi estrangulada e queimada en xaneiro de 1591; o propio rei interrogouna e seis anos despois, en 1597, publicou Daemonologie, un tratado sobre bruxaría.

En Inglaterra as condenadas non se queimaban, aforcábanse. En Pendle (Lancashire), unha decena de persoas, oito mulleres e dous homes, morreron na forca de Lancaster o 20 de agosto de 1612. E entre 1645 e 1647, en East Anglia, Matthew Hopkins, que se auto-proclamou cazador de bruxas, dirixiu unhas 300 causas que acabaron con polo menos 100 execucións. A última persoa condenada por bruxaría en Inglaterra foi Jane Wenham, en 1712, e a raíña Ana indultouna. No continente, Anna Göldi, executada en Suíza en 1782, é un dos casos máis tardíos.

De Labourd a Zugarramurdi

A historia que nos queda máis preto pasou nuns vales do Pirineo. En 1609, o rei Henrique IV de Francia e III de Navarra mandou ao Labourd, no País Vasco francés, a Pierre de Lancre, xuíz de Burdeos. Todo comezou cunha disputa entre o señor de Urtubi e xente que o acusaba a el e aos seus homes de bruxaría; houbo enfrontamentos esporádicos e as autoridades de Donibane Lohizune pediron que interviñese o xuíz de Burdeos. A comarca estaba revolta despois das guerras de relixión. De Lancre chegou a asegurar que quedaban en liberdade uns 3.000 bruxos, o 10 % da poboación do Labourd. Arredor de 70 persoas morreron na fogueira en menos dun ano, entre elas varios cregos, ata que as autoridades de Burdeos acabaron por destituílo.

Ao outro lado da fronteira, o tribunal da Inquisición de Logroño levaba desde xaneiro dese mesmo 1609 con causas contra as bruxas de Zugarramurdi (Navarra), influídas polo que pasaba no Labourd. En novembro de 1610, o auto de fe rematou con seis persoas queimadas vivas e cinco en efixie. Un dos inquisidores, Alonso de Salazar Frías, opuxérase a facelo. A Suprema mandouno percorrer a zona: saíu o 22 de maio de 1611 para unha visita de oito meses, con un edicto de graza que ofrecía perdón a quen se retractase. Despachou 1.802 causas e recolleu máis de mil cincocentas confesións, a maioría de nenos, e volveu a Logroño o 10 de xaneiro de 1612 convencido de que non había probas. Segundo Gustav Henningsen, viu que os bruxos «aparecían» en canto a atención pública se centraba neles e desaparecían por si sós cando se deixaba de falar deles: o que facía falta non era o castigo, senón o silencio. Os outros dous inquisidores chegaron a escribir á Suprema que o propio Salazar estaba endemoñado.

A Suprema acabou dándolle a razón: en agosto de 1614 enviou a Logroño unhas instrucións novas, de 32 artigos, e o «edicto de silencio». Catorce dos vinte artigos do sétimo memorial de Salazar reaparecen case literalmente nelas, e a Inquisición deixou de perseguir a bruxaría. Henningsen contouno no libro El abogado de las brujas. Non convén facer da Inquisición unha institución santa, porque no mesmo tempo perseguía a conversos acusados de xudaizar, pero neste caso foi un investigador quen se puxo a comprobar, mentres no Labourd un xuíz civil actuou durante meses sen quen o frease. E a xustiza civil seguiu a actuar, como veremos na Galiza.

E na Galiza?

Se a caza de bruxas tivo un corazón alemán, Galiza quedou lonxe del. Aquí non houbo nada comparable ás fogueiras de Würzburg ou de Torsåker, pero tampouco foi un lugar alleo á violencia: houbo denuncias, tortura, azoutes, desterros e, polo menos nun caso, a fogueira. E conservamos nomes.

Antes das fogueiras

Para entendelo convén separar tres cousas que adoitan mesturarse: as crenzas populares, que viñan de moi atrás; as persoas que curaban (menciñeiras, parteiras); e a persecución institucional da bruxaría demoníaca, a dos pactos co demo e as reunións nocturnas, que é unha elaboración teolóxica e xudicial moito máis tardía. Arredor do ano 573, Martiño de Braga escribiu o De correctione rusticorum para corrixir costumes rurais que a Igrexa consideraba pagás. O afán entón era o do control relixioso, e non tanto unha caza de bruxas. E na Galiza medieval non se coñece unha actividade xudicial comparable á dos Alpes. Os procesos documentados chegan sobre todo nos séculos XVI e XVII.

Mulleres con nome

María Rodríguez era de Ponte de Lima. En 1577 a xustiza eclesiástica de Braga entregouna á de Tui, e de alí foi trasladada a Compostela nun estado físico moi deteriorado. Segundo a documentación que divulga o Consello da Cultura Galega, os responsables do Santo Oficio agardaron a que os médicos considerasen que era quen de aguantar novos interrogatorios baixo tortura. Confesou ter relacións co demo; recibiu penitencia pública, douscentos azoutes, e desterro. En 1579 foi detida de novo, acusada de reincidencia, e a súa historia rematou na fogueira, na praza do Campo, a actual praza de Cervantes. Convén lembrar que unha confesión sacada con tormento non proba o que di: os pactos e os voos nocturnos en vasoira que relatou eran os que esperaban os xuíces.

Non todo foi Inquisición, claro. Os tribunais civís, como a Real Audiencia, tamén xulgaron bruxaría, e a investigación do historiador Rodrigo Pousa Diéguez mostra que moitas denuncias nacían de preitos por bens, de problemas entre familias ou de disputas entre veciños que acababan vestidos de linguaxe relixiosa. En 1611, na parroquia de Carantoña, na comarca de Laxe, unha muller foi acusada por trece testemuñas, encarcerada e torturada; segundo a cronoloxía do Consello da Cultura Galega, acabou denunciando a outras duascentas persoas, porque o tormento tamén servía para sacar nomes. En 1612, en Xinzo da Limia, contra Ana González declararon que se transformaba nun gato e que facía dano coa mirada. E en Pazos de Arenteiro (Boborás), a María Cibreira aplicáronlle en 1638 o poldro e outros aparellos de presión; en xaneiro de 1639 volveron interrogala e, baixo ameaza de novos tormentos, denunciou a xente da contorna.

Hai tamén as mulleres de Cangas do Morrazo, entre elas María Soliña, procesadas nas primeiras décadas do século XVII, despois do ataque corsario de 1617 á ría de Vigo. A historia local vencella as acusacións coa crise posterior e con intereses sobre dereitos eclesiásticos de presentación.

Pero o castigo non acababa na morte, non. En 1626, Ana de Castro, veciña de Armenteira, foi procesada pola Inquisición: vinte e seis testemuñas declararon contra ela, entre outras cousas por adiviñar, facer curacións e ter supostas relacións co demo. Condenárona a douscentos azoutes e seis anos de desterro, e a pena executouse en público en Compostela, onde a pasearon parcialmente espida polas rúas mentres lle pegaban. En 1651 volvérona procesar, torturar e condenar a novos azoutes e a dez anos de desterro da Galiza. Lucía Fidalgo, de San Martiño de Danllo (Lugo), vivía na extrema pobreza, da mendicidade e da prostitución, e foi denunciada varias veces, entre outros motivos por un problema cos leitóns dunha veciña. En 1650 acabou presa da Inquisición e, tras o tormento, fixo declaracións que os propios xuíces consideraron incoherentes. Condenárona igual, claro: douscentos azoutes e seis anos de desterro. Despois de aguantar, quedaba a perda do sustento, a ruptura coa familia e a imposibilidade de volver á comunidade.

Contar as vítimas galegas

Segundo o Arquivo do Reino da Galiza, o Tribunal da Inquisición de Santiago procesou por bruxaría a 92 mulleres e 48 homes entre 1574 e 1700: 140 persoas. Pero son só os procesos inquisitoriais. O mesmo arquivo identificou arredor de trinta procesos contra mulleres na xustiza civil, algúns aínda pendentes de estudo a fondo cando se presentou a súa exposición de 2020.

No conxunto da Península houbo menos execucións que nos grandes focos europeos. William Monter calcula que, entre finais do século XV e comezos do XVII, a Inquisición executou ao redor de dúas ducias de persoas acusadas de bruxaría nas provincias máis setentrionais da monarquía hispánica, mentres que os tribunais civís executaron varios centos, sobre todo entre 1520 e 1625. A menor intensidade non quere dicir ausencia de crenzas, senón outra distribución das competencias xudiciais e outra maneira de investigar e castigar.

Despois do lume

No século XVIII a persecución xudicial retrocede. O Arquivo do Reino da Galiza sinala que entre os procesos por bruxaría da Real Audiencia que estudou para a súa exposición non aparecen causas dese século. O beneditino galego Benito Xerónimo Feijóo cuestionou as explicacións sobrenaturais e pediu examinar con razón o que se atribuía á maxia. A Inquisición aboliuse en 1834, pero a sospeita non: a historiadora Eva Lara Alberola recolle casos na España do século XIX nos que veciños mataron a mulleres maiores acusadas de bruxaría. Xa non era un delito que xulgase un tribunal, senón un prexuízo que seguía matando.

No século XX, Gustav Henningsen e Marisa Rey fixeron nos anos sesenta traballo de campo na Galiza e recolleron testemuños, fotografías e gravacións sobre crenzas e rituais protectores. Ese material non proba unha caza de bruxas no século XX, pero si que as crenzas seguían vivas. Co tempo a meiga pasou a ser folclore, literatura e reclamo turístico. A antropóloga Guadalupe Jiménez-Esquinas advirte de que esa reinterpretación positiva pode deixar nun segundo plano a historia das mulleres que sufriron exclusión e persecución. Convén ter presente que as meigas que hoxe vemos en festas e tendas tiveron detrás mulleres de carne e óso: María Rodríguez, Ana de Castro, Lucía Fidalgo.

Para rematar, que xa se fai longo…

A caza de bruxas deixou milleiros de persoas executadas, a meirande parte mulleres, por un delito imposible nunha época de medo. E aínda que na Galiza non houbo as fogueiras de Würzburg, houbo tortura, azoutes, desterros e nomes con historia que merecen ser lembrados. Que doado e cómodo sería pensar que todo isto pertence a un pasado de señores con capa e fogueiras nas prazas. Si, que cómodo.

Hoxe seguen existindo acusacións de bruxaría que acaban en violencia. En 2021, o Consello de Dereitos Humanos da ONU aprobou a resolución 47/8, sobre a eliminación das prácticas nocivas relacionadas coas acusacións de bruxaría e os ataques rituais. En Ghana hai campamentos de «bruxas» nos que viven mulleres maiores expulsadas das súas aldeas: segundo a Universidade de Lancaster, unha delas, Baanyingnai, leva dez anos nun campamento do municipio de Gushegu.

Pero non é preciso viaxar tan lonxe. Os mecanismos que vimos nesta entrada son sorprendentemente recoñecibles: unha acusación que non se pode demostrar, a reputación como proba, o veciño que testemuña, a pelexa persoal vestida de causa xusta, a xente que acaba dando outros nomes porque a presionan e unha comunidade que fai o resto. A diferenza é que hoxe a fogueira non é de leña: é un fío de Twitter (négome a chamalo doutro xeito).

En abril de 2013, despois do atentado da maratón de Boston, usuarios de Reddit e 4chan examinaron fotografías buscando sospeitosos e sinalaron falsamente a Sunil Tripathi, un estudante de 22 anos que levaba desaparecido desde marzo. Non había base ningunha. A súa familia, que o buscaba, tivo que retirar a páxina de Facebook que creara porque recibía mensaxes de odio, e a súa irmá atendeu máis de 58 chamadas de medios en pouco máis dunha hora, de madrugada. O director xeral de Reddit pediu desculpas e recoñeceu que a actividade na plataforma alimentara «cazas de bruxas».

Outras veces nin sequera hai fogueira, hai illamento. A muller maior da que se murmura, a rapaza á que o grupo decide deixar fóra. Na Galiza, a antropóloga Guadalupe Jiménez-Esquinas sinala que hai referencias a mulleres marxinadas e acosadas por seren consideradas bruxas mesmo despois do fin das grandes persecucións xudiciais. O patrón que máis se repite é o mesmo: paga quen non encaixa, as que están soas, as que resultan incómodas ou as que conveñen como culpable cando algo sae mal. Igual ca no século XVII, as crises buscan culpables.

Hai unha idea de Salazar (o inquisidor razoable, manda truco) que me parece moi actual. Segundo Henningsen, el viu que os bruxos «aparecían» cando todo o mundo falaba deles e desaparecían cando se deixaba de falar. Non é unha fórmula máxica para o noso tempo, pero convida a preguntarnos que facemos cando vemos que alguén é sinalado: compartimos, comentamos, miramos para outro lado, ou comprobamos?

A boa noticia é que ás veces hai quen di «abonda».

Fontes

Para seguir dándolle voltas

01 Insólito

Cachemira: a cicatriz eterna

Dise que cando o emperador mogol Jahangir viu por primeira vez o val de Cachemira, exclamou que se existía un paraíso na…

4 min de lectura

Deixa o teu comentario