Photo by Morgan Noe on Unsplash.
Hoxe quero falarvos sobre un tema do que, ata hai ben pouco, eu era absolutamente ignorante: a mafia da area.
Cando escoitei a expresión hai quince días (nun episodio de Elementary, por certo), o primeiro que pensei foi que aos guionistas da serie se lles estaban a acabar as ideas e xa non sabían que inventar… Pero como xa outras veces utilizaran información real para darlle verosimilitude ás súas historias, decidín preguntar a San Google e ver que me dicía. E… Oh, sorpresa. Oh, dolor. Oh, campos de soledad, mustios collados… Resulta que a mafia da area existe!
Despois da miña primeira reacción de sorpresa, o meu cerebro (pobre, pobre cerebro meu) empezou a imaxinarse a un Al Capone ou un Tony Soprano contando fajos de billetes mentres pasaban camións cargados de “fardos de area”, envoltos en cinta de embalaxe marrón, como os que saen nas noticias. Logo imaxinei as habituais mesas de incautación da Garda Civil, cun montón de diñeiro, unha Glock 9mm, móbiles… e un montón de area de praia. Sinceramente, non se me ocorría como alguén podería querer area de contrabando. Así que empecei a investigar un pouco sobre o tema e non, non son Capone nin Soprano, pero teñen tela.
Quen a quere?
Empecemos polo principio. Por que area? Para que? Ben, a area non só serve para botarnos a tomar o sol ou para que a leves a casa na toalla e non te libres dela nun mes, non. Serve para moitas cousas e é un dos recursos máis consumidos no mundo.
O sector da construción
O sector da construción é un devorador insaciable. Se en 2012 consumía uns 26.000 millóns de toneladas, hoxe, cara a 2026, as estimacións máis recentes do PNUMA apuntan a que xa andamos preto dos 50.000 millóns de toneladas ao ano.
Existen evidencias de que moitos países ocultan as cifras reais de extracción para evitar multas e tapar casos de corrupción. Por iso hai que calcular o consumo a ollo baseándose na produción de cemento. Como para producir unha tonelada de cemento precísanse preto de sete veces máis cantidade de area e grava… botade as contas. O resultado é mareante.
O sector do vidro e a electrónica
Os principais compoñentes da area continental non tropical son o dióxido de silicio (SiO2), ou sílice, e diversos carbonatos. E… casualmente a receita para facer vidro (o das fiestras de toda a vida) é: 73% dióxido de silicio (SiO2), 14% óxido de sodio (Na2O), 9% óxido de calcio (CaO), 4% óxido de magnesio (MgO). A estes ingredientes se lles poden engadir carbonatos (outra casualidade, supoño) tamén presentes na area. Pero agarda, que isto non termina aquí.
As metalúrxicas
Como viamos no punto anterior, o principal compoñente da area é a sílice. Mediante unha reacción a altas temperaturas con carbono, conséguese separar o silicio do osíxeno, dando como resultado o silicio de grao metalúrxico, que despois se utiliza para a fabricación de metais e aleacións de aluminio.
Os fabricantes de electrónica
O silicio é un semicondutor, é dicir, que non é nin condutor nin illante, senón que pode mudar o seu comportamento dependendo do modo en que se use. Unha vez obtido o silicio de grao metalúrxico, o seguinte paso é conseguir refinalo para grao industrial ou solar, o que se utiliza para a fabricación de produtos electrónicos.
Pero hai moitos máis…
O silicio utilízase na fabricación de cerámicas e porcelanas, vernices, esmaltes, illantes, abrasivos, láseres, siliconas, lentes, paneis solares, ladrillos, moldes, fibra de vidro, desecantes, explosivos, illamientos ou lubricantes de alta temperatura. Tamén como fertilizante, como material para crear aleacións ou como protector de metais. Pero…
Hai area abondo?
En vista do tamaño do sector da construción e da cantidade de area que se permite extraer legalmente, a resposta é non. E, coma sempre, cando un recurso está limitado e a demanda é moi alta, créase o escenario perfecto para que apareza o crime organizado. Non poucas construtoras recorren á mafia da area para conseguir a que non poden adquirir legalmente. A clave está nas poboacións urbanas. Cada vez son máis e máis grandes, así de simple. Entre 1960 e 2026 a poboación urbana medrou desde os 1.019 millóns ata os 4.700 millóns de persoas. E segue medrando cada ano.
Outro dato que pode facernos ver a magnitude do problema: En só tres anos, entre 2011 e 2013, China utilizou máis cemento (6,6 xigatoneladas) que os Estados Unidos en todo o século XX (4,5 xigatoneladas). É evidente que a situación actual é insostible a medio e longo prazo.
Aquí me gustaría facer unha pequena aclaración. Cando falamos de mafia da area, non o facemos da típica mafia italiana, familiar, ao Soprano. Usamos este termo para referírmonos ás redes clandestinas de tráfico ilegal de area que xurdiron nestes últimos anos.
A area é o ingrediente esencial que fai posible a vida moderna. E estamos comezando a esgotala.
Os países que máis consumen
Como explicaba antes, o principal uso que se lle da á area é o da construción. Preto do 95% da area vai parar a este sector. Os tres países coas maiores industrias construtoras son Estados Unidos, China e India. Prevese que nos vindeiros 20 anos estas industrias movan 12.000.000.000.000$, doce billóns de dólares. Un negocio tentador de mais como para deixalo pasar, non si?
Outro devorador de area é Singapur. Esta pequena cidade estado medrou máis de 120km² nos últimos 40 anos. E prevé medrar outros trinta antes de 2030! Como o fan? Doado. Merca a area dos seus veciños (Vietnam, Indonesia, Filipinas…) e despois a verte nas beiras da súa illa. Así van gañando terreo ao mar e seguen construíndo máis rañaceos.
Unha boa nova
Indonesia, Vietnam e Camboxa deixaron de vender area a Singapur nos últimos anos, vendo como as súas reservas de area minguaban.
Na maioría dos países hai construtoras ou produtores de materiais de construción con permisos para explotar os recursos de area. Porén, estas empresas están limitadas por cotas para evitar a sobreexplotación. Do mesmo xeito, teñen que pagar taxas por cada tonelada que extraen.
Por que non usar a area dos desertos?
Deixando a un lado as consideracións medioambientais (que deberían abondar), a area dos desertos non é útil para a construción. A area desértica é demasiado redonda debido á erosión do vento. Para a construción precísase area angular, con cantos, para que os grans entrelacen entre eles e manteñan o formigón unido. O formigón feito con area do deserto non ofrece a resistencia necesaria.
A que se utiliza (e a que rouba a mafia da arena) adoita estar nos leitos dos ríos, lagos e océanos, así como nas praias.
Onde está a mafia da area?
Basicamente podemos dicir que en todo o mundo hai mafia da area. Os países con maiores controis das explotacións e con normativas medioambientais máis estritas sofren menos esta lacra, pero non son inmunes. A día de hoxe non hai evidencias de que a súa actuación afecte de forma significativa a estes países con regulacións avanzadas. Os países onde estas organizacións criminais operan con maior impunidade están na súa maior parte en Asia. Por zonas, son dúas:
India
A mafia da area móvese pola India como por casa de seu. Houbo polémicas e protestas en varias ocasións, pero están moi lonxe de pararlles os pés. Unha destas polémicas é a de Durga Shakti Nagpal, unha oficial pública de Greater Noida, Uttar Pradesh.
Esta maxistrada de subdivisión india enfrontouse á mafia da area local, ordenando unha investigación sobre as explotacións ilegais da zona. O goberno suspendeuna, evidenciando a corrupción que apoia na sombra a estas organizacións. O seu superior inmediato, o maxistrado Ravikant Singh, saíu na súa defensa e foi destituído inmediatamente. Por fin, tras moitas protestas públicas, o goberno revogou a suspensión de Durga.
Este caso é só unha mostra da capacidade que ten a mafia da area neste país. Polo menos o episodio serviu para abrir o melón neste país.
China e o Sueste Asiático
China é o segundo país do mundo en moitos sectores. O da construción non é unha excepción. A voracidade das construtoras chinesas non parece ter fin e a area legal non é suficiente. Unha das principais vítimas da mafia da area neste país é o río Mekong. Este xigante de 4.350 quilómetros de lonxitude é o segundo contorno con maior biodiversidade do mundo, só por detrás do Amazonas, e viaxa desde o interior de China ata o sur de Vietnam.
Por se as constantes verteduras que se realizan no río non fosen suficientes, a sobreexplotación da area do fondo e as ribeiras do río están acabando coa pouca biodiversidade que queda deste río. En 2016 o fotógrafo Jian Gao decidiu percorrer o Mekong para ver por si mesmo as consecuencias da extracción de area.
O que atopou é un escenario de pobreza inducida pola explotación sen control dun río que alimenta cada día a centos de millóns de persoas de China, Myanmar (Birmania), Laos, Tailandia, Camboxa e Vietnam.
Neste último país, Pham Van Bac, o director do Departamento de Materiais de Construción (si, existe), declarou en 2017 que ao ritmo actual, con bastante seguridade a finais de 2020 Vietnam teríase quedado sen area. En 2023 e 2024, o goberno de Vietnam tivo que declarar a emerxencia en varios proxectos de infraestruturas clave (especialmente autoestradas no sur do país) porque non había area suficiente para asentar as bases. Moitas obras estiveron paradas meses porque a area que quedaba era demasiado fina ou estaba contaminada con sal, o que a fai inútil para o formigón.
A predición de Bac era certeira sobre as consecuencias. A extracción masiva (tanto legal como a da mafia) provocou que o leito do río Mekong baixara varios metros de profundidade. Isto causou:
Erosión catastrófica: Ribeiras enteiras con casas e estradas colapsaron cara ao río.
Intrusión salina: Ao haber menos area e o leito estar máis baixo, a auga do mar penetra moito máis cara ao interior do delta, destruíndo os cultivos de arroz que alimentan o país.
Outra das zonas máis afectadas é o río Yangtze xunto co lago Poyang. Este lago é a principal fonte de area de China e explótana a marchas forzadas. De feito, este lago converteuse na mina de area máis grande do mundo, da que se extraen cada ano 236 millóns de toneladas. Na imaxe interactiva podes ver as consecuencias desta actividade.
Como actúa a mafia da area?
As organizacións que forman esta mafia da area saben que este é un recurso moi apreciado e cada vez máis escaso. Por iso están dispostas a facer o que sexa necesario para levar o seu anaco da torta. Mencionei antes a corrupción nas administracións da India que facían coma se non viran as actividades da mafia. Esta corrupción é só unha pequena parte do traballo destas organizacións. Velaquí algúns exemplos:
12/03/2012 – Tirunelveli, Tamil Nadu. Un camión da mafia da area esmaga e arrastra a un home de 24 anos que tentaba impedir que levaran a area da úa aldea (ver noticia).
01/08/2013 – Sector 126 de Noida. Un activista que presentara unha denuncia contra a mafia da area foi asasinado a tiros (ver noticia).
07/09/2013 – Punjab. Un home de 55 anos foi esmagado por un tractor da mafia (ver noticia).
10/01/2014 – Singrauli, Madhya Pradesh. A mafia da area intentou queimar vivo a un axente forestal (ver noticia).
05/04/2015 – Morena, Madhya Pradesh. A mafia choca un camión contra un oficial de policía, matándoo no acto (ver noticia).
21/09/2016 – Gandrao, Shamli. 6 axentes de policía son atacados e feridos pola mafia da area (ver noticia).
26/03/2018 – Bhind, Madhya Pradesh. A mafia da area esmaga un periodista que ía en moto pola rúa en pleno día tras presentar unha denuncia por ameazas (ver noticia).
08/05/2018 – Pandichery, Tamil Nadu. Un axente de policía de 37 anos é asasinado pola mafia da arena (ver noticia).
Estes son só algúns exemplos da violencia coa que actúa esta mafia. Existen informes que falan de centos de mortos nestes anos.
E se quedamos sen area?
As consecuencias desa eventualidade serían catastróficas a moitos niveles. A primeira e máis directa sería (xa o é) a destrución de biodiversidade.
Seguimos! Aquí tes a tradución ao galego, mantendo o ton rigoroso e analítico deste bloque:
Pero hai outras que debemos ter en conta. Un informe elaborado despois do terrible tsunami que asolou as costas de Sri Lanka en 2004 indica que a falta de area provocou que as ondas fosen máis devastadoras do que terían sido en circunstancias normais.
Desde o punto de vista da biodiversidade, os efectos a curto, medio e longo prazo son devastadores. A doutora Aurora Torres, ecóloga no Centro de Investigación Integradora da Biodiversidade de Alemaña, explica nun artigo que a extracción de area dos leitos dos ríos e océanos afecta aos ecosistemas debido á erosión, á alteración dos hábitats bentónicos e á suspensión dos sedimentos.
A extracción de area tamén afecta aos seres humanos de forma directa, reducindo ou destruíndo a produtividade das fontes de alimentos propias das costas e ribeiras, como pesquerías, arrozais ou piscifactorías. No Mekong, do que falabamos antes, a redución das barreiras naturais de area facilitou que a auga salgada do mar se adentre no curso do río, destruíndo o solo cultivable das ribeiras e afectando á subministración de auga doce de centos de miles de persoas.
Como o arranxamos agora?
Ah, a pregunta do millón… A verdade é que a estas alturas da película non hai unha resposta sinxela. A industria da construción é un coloso demasiado grande como para frealo de golpe. Tampouco é que estea gobernado pola xente máis escrupulosa, xa que estamos. Pero hai cousas que se poden facer.
Alternativas
Hai alternativas (de verdade), pero é necesario adaptalas ao mercado mundial actual. Un estudo de 2015 realizado na India por Sumanth Kamplimath e Ashwin Joshi analizaba opcións alternativas ao cemento de area tradicional, comparando o seu comportamento e a súa resistencia á presión. Os resultados presentan candidatos prometedores que poden ser a solución ao problema (e de paso á actividade da mafia da area).
Planificación
Si, xa sei que os gobernos funcionan a golpe de eleccións e que aos políticos lles encanta inaugurar cousas cada catro anos. Pero se se planifica a construción de estruturas de forma racional, pódese reducir o consumo desmedido de area. Pensar as infraestruturas para que duren máis tempo, renovar as existentes en lugar de construír novas, evitar as obras innecesarias… son cousas que se poden facer e que poden marcar a diferenza.
Adaptación
Adaptarse ás necesidades e recursos locais. Esta é un pouco de caixón. Se o ritmo de construción nunha zona non é moi intenso, pódense reciclar materiais de construción para cubrir gran parte da demanda. Moitas veces tírase unha construción para facer outra, así que, por que non aproveitar todo o que se poida?
Lexislación
Outra de caixón. Vouvos poñer de exemplo (sen que sirva de precedente) a lei do estado español. É probablemente unha das máis ríxidas sobre o tema. A Lei de Costas de 1988 prohibiu taxativamente a extracción de áridos das praias e dos ríos, excepto para a rexeneración das propias praias. E aínda así, a tendencia xeral é a de utilizar o que se chama “area de machaqueo”. Esta area manufacturada obtense de triturar granito ou outros materiais. Vamos, que se se pode conseguir aquí, pódese en calquera.
